مهراب خان ساکی حاکم دزفول
مهراب خان ساکی حاکم دزفول
در دوره ی فتحعلی شاه قاجار
به روایت یک سند تاریخی
اوضاع اقتصادي ايالات ايران در دوره رضاخان-9
اگر غرس اشجار شود، بنيطرف محسود هندوستان خواهد شد
پل دزفول در طول تاريخ به كرات ويران و دوباره ساخته شدهاست
دزفول و بني طرف به عنوان بخشي از ايالت خوزستان نه تنها از امكانات صنعتي برخوردار نبودند، بلكه از لحاظ كشاورزي و طرحهاي عمراني سدسازي، پلسازي و غيره نيز در مضيقه بودهاند.
){kind=link}
در اين شماره به بخش ديگري از گزارشهاي ايالات و ولايات از اوضاع اجتماعي - اقتصادي ايران در سال 1310 كه به ايالت خوزستان پرداخته است، اشاره ميشود.
دزفول
كارخانه پنبهپاككني و نخريسي و قاليبافي در دزفول نيست، ولي نمدمالي را در آنجا بسيار خوب ميكنند. كلاه نمدي و فرش و حتي نمد را به قدري خوب مالش ميدهند كه به مصرف عبا و لباس هم ميآيد. اراضي آنجا براي توتكاري مستعد و در باغات اطراف شهر هم درختهاي توت و مركبات و ميوهجات از سالهاي متمادي موجود است. قلمهاي ني كه از آنها تحرير مينمايند در دزفول خوب عمل ميآيد. ترياككاري در دزفول سابقه دارد و حالا هم مقدار اراضي در حومه آنجا ترياككاري ميشود كه مساحت آن يازده هزار ذرع مربع است و حاصل شيره ترياك از هزار ذرع تقريبا يك من تبريز ميشود. آب و هواي دزفول براي حشمداري خوب و در سنوات اخيره هم زياد شده است به علاوه چون به لرستان نزديك است و امنيت برقرار است در تابستان احشام خود را به آنجا ميبرند.
شادروان پل دزفول كه از خرابي آن بر املاك دزفول مقدار كلي صدمه وارد آمده، در صورتي كه سدهاي سابق بسته شده و تعمير شود استفادههاي فوقالعاده از اراضي آنجا ميتوان نمود. دهات بسياري را كه به علت شكستگي سد از بين رفته و معدوم شده دو مرتبه ميتوان بهتر از اول آباد نمود و در اينجا تاريخ شادروان دزفول را بيضرورت نديده عرضه ميدارم: دزفول از نقاط مهم خوزستان و پل دزفول كه مايه آبادي اين شهر و مهمترين رابط بين ايالت خوزستان و لرستان است، از بناهاي اردشير بابكان اول، پادشاه ساساني است. سدي كه به عرض رودخانه بنا شده و ستونهاي پل را به هم مربوط ميسازد، شادروان نام دارد. اين شادروان كه حاليه وسطش خراب است سابقا ايجاب كرده كه سطح آب بلند شده و آب بر بعضي اراضي كه حاليه ديم شدهاند مسلط شود. خرابي اين شادروان كه شاهراه خرابي دزفول است، هميشه در موقع سيلاب تكرار يافته چنانچه خرابيهاي آن در صد سال اخير، مذكور ميگردد. در موقع حكومت مهرابخان ساكي (سنه 1215 تقريبا) سيلاب آن را خراب ساخته و پس از چند سال در زمان حكمراني محمد علي ميرزا دولتشاهي (سنه 1221 تقريبا) تجديد عمارت شده. طولي نكشيد كه محمد علي ميرزا مرحوم و به زودي به واسطه نبودن سرپرست لايقي در خوزستان شادروان خراب گرديد. در زمان حكومت خانلر ميرزا (احتشامالدوله)، در سنه تقريبا 1274، به حكم ناصرالدين شاه اين پل تجديد عمارت شد. تقريبا در سنه 1284 مكرر سيلاب آن را خراب و مردم را آشفته حال نمود تا آن كه حمزه ميرزا (حشمتالدوله) آن را در سنه تقريبا 1297 تجديد عمارت كرد و باز به فاصله چند سال خراب شد. در سنه 1305 قمري حسينقلي خان نظامالسلطنه آن را بنا نمود ولي به زودي خراب شد. در سنه 1313 باز نظامالسلطنه تجديد عمارتش كرد. در سنه 1317 مكرر خراب و به دست اهالي فقط براي عبور و مرور ساخته شد. در سنه 1324 باز خراب كه تاكنون شادروانش مخروبه است. در سنه 1334 كمپاني تجارتي تشكيل و مبلغ 638500قران در آن خرج شده و تعميرات كلي در آن نمودند ولي شادروان آن به حال خرابي باقي و چندين قريه به واسطه بيآبي خراب و اگر اين پل درست نشود، طولي نخواهد كشيد كه دزفول همدوش شوشتر بلكه بدتر خواهد شد.
اراضي خالصه در دزفول عبارت از چند قطعه اراضي معروف به چقاميش و بعضي از قطعات اراضي ديگر و دوزنه و باقي مالك دارد، اربابي است. زراعت دزفول عبارت از پنبه، جو، گندم، عدس، باقلا و ساير حبوبات، مخصوصا چند رقم شلتوك مثل مال گيلان و مازندران عمل ميآيد. در صورتي كه سد شكستهاش تعمير و بسته شود موجب تشويق اهالي خواهد شد.
اول زراعت مهم دزفول وسمهكاري بود كه يكصد و بيست نيلسازي داشته و مالالتجاره خيلي معظم دزفول بوده است ولي به واسطه وارد شدن نيل از خارجه به اين عمل لطمه وارد و از بين رفته است.
بني طرف
صنايعي در بنيطرف و هويزه و بساتين جز چند باب كارخانه عبابافي و جاجيمبافي مانند چادرشب موجود نيست. (عبا را زنها به جاي چادر استعمال مينمايند.)استعداد بنيطرف براي هر گونه زراعت و اشجار، مخصوصا شلتوككاري و پنبه و توت و مو فوقالعاده قابل ولي اهالي آن عرب و هيچ اطلاعات زراعتي نداشته و آن طوري كه بايد نميتوانند از اراضي مزبور استفاده نمايند. عرصه بنيطرف را در نقشه ملاحظه فرمايند برابر گيلان است. اين قطعه با هويزه تا حدود فكه كه تقريبا 45 فرسخ مربع است به دو قسم منقسم كه يك قسمتش فعلا از رود كرخه مشروب و قسمت ديگري (در صورتي كه سد حميديه معروف به نهر هاشم بسته شود و بعدها مشروب گردد و حالا ديمكاري ميشود) 25 فرسخ مربع است. هواي خفاجيه، مركز بنيطرف و بساتين و سابليه و بحريه كه از بلوكات مهمه بنيطرف هستند و اغلب اراضي آنها از شعبات رودخانه با بركت كرخه مشروب ميشوند. بنيطرف تقريبا مانند گيلان و مازندران است منتها قدري گرمتر، اگر غرس اشجار نمايند البته هواي آنجا تغيير كرده و بهتر از هر جنس درختهايي كه در جنگلهاي مازندران و گيلان بلكه هندوستان به عمل ميآيد در اين اراضي مرغوب با رطوبتي كه دارد به عمل خواهد آمد، به ضميمه نخل كه قابل هزار و هزار نخلستان و ميليونها نخل است كه ميوه آنها و مركبات و هم تخته و چوبي كه از درختها ممكن است به عمل آيد با هر چيز ديگرش براي تجارت به دنيا حمل و محسود هندوستان واقع خواهد شد.